Dar es Salaam. Zaidi ya Sh300 bilioni zinatumika kupanua huduma ya maji katika mikoa ya Kilimanjaro na Tanga.
Lakini katika Kijiji cha Ishinde, wilayani Same, baadhi ya wakazi bado wanasubiri huduma ya maji ya uhakika ambayo uwekezaji huo ulilenga kuifikisha kwa wananchi.
Tofauti hiyo inaibua swali muhimu: Kwa nini uwekezaji mkubwa wa umma haujabadilika kuwa huduma ya maji inayowafikia kwa usawa wakazi wote wa Ishinde?
Sheria ya Huduma ya Maji na Usafi wa Mazingira ya mwaka 2019 inatambua haki ya kila mtu kupata huduma bora, endelevu na yenye ufanisi ya maji na usafi wa mazingira.
Sheria hiyo pia inaiweka Wakala wa Usambazaji wa Maji na Usafi wa Mazingira Vijijini (Ruwasa) katika jukumu la kusimamia maendeleo na usimamizi endelevu wa miradi ya maji na usafi wa mazingira vijijini, ikiwamo mipango, usanifu, ujenzi na usimamizi wa miradi hiyo.
Ishinde ina vitongoji vitano ambavyo ni Ishinde Stendi, Kibaoni, Kigogo, Kisakeni na Morondwe. Wakati Kibaoni ikipata huduma ya maji kwa kiwango cha kuridhisha, wakazi wa Morondwe, Kigogo, Kisakeni na baadhi ya maeneo ya Ishinde Stendi bado wanaripoti uhaba wa maji, hali inayolazimisha baadhi ya kaya kutegemea visima virefu, mifumo ya maji ya sola na kununua maji.
Hali hiyo inaibua maswali kuhusu namna mradi ulivyopangwa, kwa nini baadhi ya maeneo bado yako nje ya mtandao wa maji na hatua zinazochukuliwa kuziba mapengo hayo.
Mradi wa Maji wa Same-Mwanga-Korogwe wenye thamani ya zaidi ya Sh300 bilioni, uliozinduliwa Machi mwaka jana, unalenga kusambaza lita milioni 103 za maji kwa siku utakapokamilika kwa sasa mradi huo unatoa lita 51.5 milioni kwa siku. Mradi huo unatarajiwa kuhudumia watu 450,000 katika mikoa ya Kilimanjaro na Tanga ifikapo mwaka 2038. Awamu ya kwanza ya mradi huo kwa sasa inahudumia takribani watu 100,000. Serikali inaendelea kukusanya fedha kwa ajili ya kutekeleza awamu ya pili ya mradi huo.
Licha ya uwekezaji huo, baadhi ya wakazi wa Ishinde bado hukabiliwa na uhaba wa maji unaodumu kwa siku kadhaa. Hali hiyo inashangaza zaidi kwa kuwa Ishinde hatimaye ilijumuishwa katika awamu ya kwanza baada ya Serikali kuwaelekeza maofisa kujumuisha vijiji vilivyo katika eneo la katikati ya Same na Mwanga.
Mhandisi wa Mradi wa Maji wa Same-Mwanga-Korogwe, Emmanuel Maghembe, katika mahojiano na The Citizen, gazeti dada la Mwananchi, amesema kuwa, awali Ishinde haikujumuishwa katika awamu ya kwanza. Baadaye Serikali ilielekeza vijiji vya eneo hilo vijumuishwe katika mradi.
Amesema uamuzi wa Serikali kutumia mapato ya ndani kupanua huduma ya maji ulimaanisha kuwa vijiji vilivyo katika eneo la katikati ya Same na Mwanga visingeachwa nje.
Maghembe amesema Morondwe iko katika eneo la Ishenge, ambalo ni miongoni mwa maeneo yaliyojumuishwa kwenye awamu ya pili ya mradi na maandalizi ya utekelezaji tayari yameanza.
Chanzo cha maji, lakini si suluhisho
Morondwe, Serikali imechimba kisima kirefu na kuweka mfumo wa kusukuma maji unaotumia nishati ya jua (sola). Hata hivyo, miundombinu hiyo haijatafsiriwa kuwa huduma ya maji inayofika moja kwa moja kwenye kaya.
Aliyekuwa kiongozi wa Kitongoji cha Morondwe, Emmanuel Mshana, amesema wakazi bado huchota maji kwenye kisima hicho na kulazimika kulipia usafirishaji wake hadi nyumbani.
“Serikali imechimba kisima, lakini wakazi bado wanapaswa kutafuta wenyewe namna ya kuyapeleka maji hayo nyumbani. Wakati mwingine gharama ya kusafirisha maji huwa kubwa kuliko gharama ya maji yenyewe,” amesema.
Mshana amesema wakazi wamekuwa wakipewa ahadi mara kwa mara kwamba upatikanaji wa maji utaboreshwa, lakini baadhi ya ahadi hizo hazijatekelezwa.
Vilevile, amesema Mradi wa Maji wa Same-Mwanga-Korogwe bado haujafika Morondwe, licha ya matarajio ya awali kwamba kitongoji hicho kingenufaika na mtandao mpana wa mradi huo.
“Serikali inahitaji kukamilisha miundombinu inayohitajika kufikisha maji karibu na makazi ya watu. Hilo litapunguza gharama za kusafirisha maji na kuwawezesha wakazi kutumia muda mwingi zaidi katika shughuli za kuwaingizia kipato,” amesema.
Hali hiyo inaibua swali pana zaidi la uwajibikaji: Pale miundombinu inapojengwa lakini huduma iliyokusudiwa bado haipatikani kwa uhakika, ni taasisi gani inayowajibika kukamilisha uunganishaji na kuhakikisha uwekezaji huo unafikia lengo?
Wizara ya Maji imesema inafahamu kuwa baadhi ya maeneo nchini bado hayajahudumiwa kikamilifu na imeweka lengo la kuhakikisha upatikanaji wa majisafi na salama nchini kote ifikapo mwaka 2030.
Katibu Mkuu wa Wizara ya Maji, Mwajuma Waziri amesema kati ya vijiji 12,333 nchini, 10,758 vimefikiwa na huduma ya maji, huku vijiji 1,575 vikiwa bado havijafikiwa.
“Tanzania imeweka mwaka 2030 kuwa mwisho wa kuhakikisha huduma ya majisafi na salama inawafikia wakazi wa vijiji 1,575 ambavyo bado havijafikiwa,” amesema.
Waziri amesema utekelezaji utafanyika kwa awamu kuanzia mwaka wa fedha 2026/27, huku Ruwasa ikihusika katika utekelezaji wa mpango huo.
Serikali imesema hatua hiyo inalenga kuvifikia hatua kwa hatua vijiji vyote vilivyosalia ifikapo mwaka 2030, huku ikiboresha afya ya umma na kusaidia shughuli za kiuchumi.
Lakini Ishinde inaibua suala la uwajibikaji lenye sura pana zaidi. Kijiji hicho hakisubiri tu mradi mpya ufike. Mradi mkubwa wa maji tayari unatekelezwa katika eneo linalokizunguka, lakini swali ni kwa nini uwekezaji huo bado haujageuka kuwa huduma ya maji ya uhakika kwa vitongoji vyote vitano.
Mhandisi wa Mamlaka ya Maji na Usafi wa Mazingira Same (Samwasa), Seleman Nungu, amesema kuwapatia maji wakazi wa Ishinde imekuwa sehemu ya mpango tangu awali.
“Tumeshafanya utafiti katika Kijiji cha Ishinde na tumekuwa tukifanya kazi kuhakikisha mradi unawahudumia wakazi wote ifikapo mwisho wa awamu ya pili ya mradi,” amesema.
Jibu hilo linaonesha mwelekeo wa suluhisho lililokusudiwa, lakini pia linaacha maswali muhimu kuhusu muda na utekelezaji wake.
Wakazi wanahitaji kujua ni lini vitongoji ambavyo havijahudumiwa vitaunganishwa, ni miundombinu gani bado inapaswa kujengwa, itagharimu kiasi gani na ni taasisi gani inayowajibika kukamilisha kazi hiyo.
Uzoefu wa Ishinde unaonesha changamoto pana zaidi katika kupima maendeleo ya utoaji wa huduma ya maji.
Serikali ina mfumo wa kisheria, lengo la kitaifa na mradi wa mabilioni ya fedha unaolenga kupanua huduma.
Lakini uzoefu wa wakazi unaonesha kuwa uwajibikaji haupaswi kuishia katika kuchimba kisima, kufunga pampu au kukijumuisha kijiji katika mpango wa mradi.
Unapaswa pia kuangalia iwapo maji yanapatikana kwa kiwango cha kutosha, kwa uhakika na kwa urahisi kwa watu ambao miundombinu hiyo ilikusudiwa kuwahudumia.
Ishinde, baadhi ya wakazi bado wanategemea kisima kinachoendeshwa kwa sola ambacho kinaweza kushindwa kufanya kazi ipasavyo mwanga wa jua unapokuwa hautoshi. Wengine hulipa fedha kusafirisha maji kutoka vyanzo vilivyo mbali, huku baadhi ya kaya zikiwa bado nje ya mtandao uliopo.
Matokeo yake ni wakazi kuendelea kubeba gharama za kifedha na kijamii za huduma ambayo kisheria wana haki ya kuipata.
Serikali imesema awamu ya pili ya Mradi wa Maji wa Same-Mwanga-Korogwe itashughulikia maeneo ambayo bado hayajahudumiwa.
Lakini wakati baadhi ya wakazi bado wanategemea vyanzo mbadala na kulipa gharama za ziada kupata maji, suala kuu si tena iwapo Ishinde imejumuishwa katika mradi mkubwa wa maji. Ni iwapo mradi huo unawafikia watu ambao umelenga kuwahudumia.
Kwa wakazi, maswali ambayo hayajajibiwa yanazidi kuwa mahususi: Vitongoji ambavyo bado havijahudumiwa vitaunganishwa lini? Ni miundombinu gani bado inapaswa kujengwa? Itagharimu kiasi gani? Ni taasisi gani inayowajibika kukamilisha kazi hiyo? Na ni mifumo gani iliyopo kuhakikisha upanuzi ulioahidiwa unatekelezwa?
Baada ya zaidi ya miaka 17 ya kusubiri, wakazi wanahitaji zaidi ya ahadi. Wanahitaji ratiba iliyo wazi, mfumo wa maji unaofanya kazi na uwajibikaji kuhusu pengo lililopo kati ya uwekezaji uliofanywa na huduma inayotolewa.
